گروه آموزشی حرفه وفن کردستان

ماراسموس
نویسنده : گروه آموزشی حرفه وفن کردستان - ساعت ۱٠:٢٥ ‎ق.ظ روز شنبه ٢۳ بهمن ،۱۳۸٩
 

ماراسموس یک نوع وخیم سوءتغذیهٔ حاصل از کمبود پروتئین و کالری است. افراد مبتلا به ماراسموس دچار لاغری شدید هستند؛ به طوری که ممکن است وزن آن‌ها به کمتر از ۸۰٪ وزن طبیعی برسد.

ماراسموس، بر خلاف کواشیورکور که در کودکان بالای یک سال و نیم دیده می‌شود، بین سنین ۶ ماه تا دو سال شایع است. در صورت سوءتغذیهٔ شدید، این دو بیماری می‌توانند هم‌زمان بروز کنند.

علل بیماری:

به طور کلی کمبود مواد غذایی، خصوصاً پروتئین و کالری موجب ماراسموس می‌شود. در واقع، هنگامی که بدن به میزان کالری و مواد مورد نیاز خود دست‌رسی نداشته باشد، متابولیسم آن دچار اختلال شده، و تمام مواد غذایی ذخیره شده در بافت‌ها (به خصوص بافت‌های ماهیچه‌ای) به منظور بقا مصرف می‌گردد. تفاوت اصلی بین ماراسموس و کواشیورکور در این است که ماراسموس نتیجهٔ تطابق بدن با گرسنگی است، در حالی که کواشیورکور حاصل عدم تطابق با گرسنگی است.

ماراسموس عمدتاً در کشورهای دچار فقر و قحطی دیده می‌شود. با این وجود، برخی از بیماری‌های نادر ژنتیکی مختل‌کنندهٔ جذب مواد غذایی نیز می‌توانند موجب بروز ماراسموس شوند.

علایم

بارزترین نشانهٔ ماراسموس لاغری شدید و کاهش بافت‌های ماهیچه‌ای و وزن است؛ و این در حالی است که رشد استخوان‌ها و قد ادامه دارد. برخلاف کواشیورکور، در ماراسم ورم دیده نمی‌شود، و استخوان‌ها کاملاً از زیر پوست دیده می‌شوند. ماهیچه و چربی‌ها در قسمت‌هایی از بدن که معمولاً جمع می‌شوند کاملاً از بین می‌روند. پوست نیز چربی خود را از دست داده، و خشک و دارای چروک می‌شود. یکی از دیگر تفاوت‌های ماراسموس و کواشیورکور در این است که افراد مبتلا به ماراسموس به شدت احساس گرسنگی می‌کنند، در حالی که بی‌اشتهایی از علایم کواشیورکور است.

ضربان قلب، فشار خون، متابولیسم و حرارت بدن کاهش می‌یابند. کاهش ضرفیت معده و ضعف شدید از دیگر علایم ماراسموس هستند. این بیماران به علت کاهش ایمنی بدن نسبت به عفونت‌ها نیز حساس می‌شوند و ممکن است حتی در مقابل بیماری‌هایی ساده چون سرماخوردگی نیز دوام نیاورند. تأثیر ماراسموس بر عقب‌ماندگی ذهنی در حال حاضر ثابت نشده است.

 

درمان

درمان ماراسموس، همچون کواشیورکور، بر اساس الگوی سازمان جهانی بهداشت انجام می‌گیرد. علاوه بر رژیم غذایی مناسب، مبارزه با کاهش آب بدن و عفونت‌های ناشی از سیستم دفاعی ضعیف نقش مهمی در بهبودی دارند.

از آن‌جا که افراد مبتلا به ماراسموس چربی پوست خود را از دست می‌دهند، دمای بدن آن‌ها باید تحت نظر باشد. کنترل میزان قند خون نیز ضروری است. برای افزایش ایمنی بدن، اغلب از آنتی‌بیوتیک استفاده می‌شود.

برای درمان کم‌آبی بدن، اغلب از تزریق مایعات از راه ورید به عنوان مکمل استفاده می‌گردد، چرا که نوشیدن همهٔ آن برای کودکی دچار سوءتغذیه شدید است کاملاً بی‌خطر نیست، زیرا کارایی قلب آن کمتر از حد طبیعی می‌باشد. میزان دفع مایعات و غلظت آمونیاک در ادرار نیز باید تحت نظر باشد.

درصورتی که بیماری خیلی پیشرفته باشد، بدن توانایی جذب یا سنتز برخی از پروتئین‌ها را از دست می‌دهد. در این شرایط، خوراندن پروتئین به بیمار بیهوده است.

 


 
 
بیماری کواشیور
نویسنده : گروه آموزشی حرفه وفن کردستان - ساعت ٩:٥٩ ‎ق.ظ روز شنبه ٢۳ بهمن ،۱۳۸٩
 
 بیماری کواشیور کور یا کمبود ویتامین ها چیست؟
ششمین دسته از بیماری ها، اختلالاتی را شامل می شود که در اثر کمبود یک یا چند ماده ی مغذی ضروری به وجود می آیند. پروتئین ها، چربی ها، هیدروکربن ها، مواد معدنی و ویتامین ها جزو این موادند. کمبود هریک از این مواد می تواند سبب بروز بیماری شود. کمبود پروتئین در غذا به ویژه در اطفال، تولید عوارض متعددی میکند که بد ترین حالت آن، نوعی بیماری به نام کواشیور کور است. کمبود ویتامین ها باعث بیماری های گوناگون و متداولی می شود؛ مثلا کمبود ویتامین ها A،B،C،D، به ترتیب سبب ابتلا به بیماری های «شبکوری»،«بری بری»،«اسکوروی»، و «راشیتیسم» است. جالب است بدانیم که زیاده روی در مصرف ویتامین ها A،D می تواند مشکلاتی را در بدن به وجود آورد؛ زیرا این ویتامین ها محلول در آب نیستند و مقدار اضافه ی آن ها نمی تواند همراه با ادرار دفع شود.

کواشیورکور یک اصطلاح آفریقایی (غنایی) است یعنی وقتی فرزند دوم آمد فرزند اول بیمار می شود.مدتهای طولانی تصور می شد که کواشیورکور در اثر فقر پروتئین ایجاد می شود. از علایم آن ضعف و ناتوانی، پوست ترک خورده و پوسته پوسته شده، شکم برآمده و موی قرمز است. بیشتر فرزندان کواشیورکوری قبل از پنج سالگی می میرند.امروزه این بیماری را در اثر فقر پروتئین و انرژی می دانند و به آن PEM ( Protein-Energy Malnutrition ) می گویند.در بسیاری از موارد با دادن غذای بیشتر و رژیم متعادل تر بهبود حاصل می شود. بهر حال موارد بسیاری دیده شده است که با رژیم غذایی یکسان ( کم پروتئین- کم کالری) بعضی از بچه ها به این بیماری مبتلا می شوند و بعضی نمی شوند. همچنین این بیماری با رژیم غذایی تقریبا یکسان در مناطق گرم و مرطوب بیشتر از مناطق گرم و خشک دیده می شود. مطالعات جدید پیشنهاد می کند که ممکن است علتهای متفاوتی که یکی از آنها کمبود پروتئین است در بروز این بیماری دخیل باشد.

علتهای دیگر ممکن است عوارض ناشی جانبی بیماریهایی نظیر انواع تب های ویروسی همراه با بثورات پوستی (سرخک وغیره) و یا مسمومیتهایی که در اثر یک نوع کپک که در روی غذاهای بخصوصی رشد می کند، باشد. این کپک سمی بنام افلاتوکسین تولید می کند که بر روی مغز دانه هایی مانند گردو و انواع دیگر مغزها، بامیه خشک شده و نوعی نخود دیده می شود و بچه هایی که این غذاها را خورده اند در خونشان مقادیر زیاد افلاتوکسین دیده می شود. مشخص شده است که افلاتوکسین به کبد صدمه می زند. در شرایط گرم و مرطوب و در فصلهای بارانی این کپک روی غذاها رشد می کند و این موضوع ممکن است زمان شیوع و گسترش کواشیورکور را در مناطق گرم و مرطوب توضیح دهد.

 به نظر می رسد که بعضی از بچه ها سم افلاتوکسین را در بدنشان بهتر از بعضی دیگر تجزیه کنند و این شاید دلیلی باشد که چرا بچه ها علیرغم اینکه از یک منبع غذایی استفاده می کنند، بعضی مبتلا می شوند و بعضی نمی شوند. اگر این تئوری درست باشد باید در روش نگهداری مواد غذایی تغییراتی ایجاد شود

 

با علم به اینکه کوواشیورکور یک بیماری کمبود پروتئین است ، اهمیت پروتئین در چهل ساله اخیر مورد تاکید قرار گرفته است . این بیماری به طور عمده در کودکان 5-2 ساله ای ظاهر می شود کهاز شیر گرفته شده اند و از یک رژیم نشاسته ای بدون پروتئین استفاده می کنند . کواشیورکور در جهان امروز یک مشکل اصلی تغذیه به حساب می آید ، زیرا در نتیجه آن تعداد زیادی از اطفال از بین می روند و بسیاری نیز از علائم بالینی غیر قابل تشخیص آن رنج می برند و در مقابل عفونت مستعد می گردند .

در بیماری کواشورکور با وجود کافی بودن مقدار کالری، پروتئین غذایی از نظر کیفی و کمی ناقص است . عبارت ماراسموس به وضعیتی گفته می شود که کمبود پروتئین با کمبود کالری همراه است عبارت سوءتغذیه پروتئین و کالری ( PCM ) بسیار زیاد استفاده می شود و این حقیقت را نشان می دهد که آنها معمولا بیماریهای جداگانه ای نیستند علائم بالینی اصلی کواشیورکور چنین است :

1-     عدم رشد وزن و قد ، کاهش بافتهای عضلانی ، ضعف ، لاغری ؛

2-     تغییرات رفتاری که بصورتپریشانی در کواشیورکور و بی عاطفگی در ماراسموس آشکار می شود ؛

3-     ورم تراکم آب در بافتها که سبب نرم و اسفنجی شدن آنها می شود ، بویژه در قسمتهای پائین بدن

4-     تغییرات پوستی ، بویژه در قسمت پائین بدن. این تغییرات شامل رنگ غیر طبیعی پوست ، بی رنگی و ورقه شدن پوست است که در مورد اخیر منجر به ایجاد زخم می شود .

5-     کم پشتی ، از دست دادن رنگ و قرمز شدن مو

6-     بی اشتهایی ، اسهال ، استفراغ

7-     بزرگ شدن کبد

8-     کم خونی

این افراد در مقابل عفونت یارای مقاومت ندارند و معمولا بدلیل عفونتهای ناشی از سرخک و ذات الریه و ... می میرند.

متاسفانه بیشتر کودکانی که به کواشیورکور مبتلا هستند ، بسیار دیر به بیمارستان آورده می شوند . در این حالت ، بیماری آنها پیشرفت کرده و عفونت نی زسبب ضعف، ناتوانی و تب شده است . بهترین نشانه تشخیص بیماری تعیین سرم آلبومین است که نتاسفانه در مراحل ابتدایی ، این تغییر ظاهر نمی شود . ولی اگر منحنی رشد کودک به طور منظم رسم شود ، کواشیورکور خفیف را می توان تشخیص داد و با افزایش مقدار دارو و کیفیت پروتئین رژیم غذایی ، این بیماری به آسانی درمان کر د. در درمان باید توجه داشت که بی اشتهایی یک امر عادی این بیماری است و چون کودک به سختی غذا می خورد ، درمان با دشواری مواجه می شود .

در مراحل پیشرفته باید کاهش پتاسیم را که با مصرف کم پروتئین همراه است ، را جبران کنیم . مفیدترین غذا برای درمان شیر بدون چربی است ، که ابتدا باید آنرا رقیق کرد و بتدریج بر غلظت آن افزود تا اینکه کودک بتواند غلظت کامل آنرا تحمل کند .

هنگامیکه ورم از بین رفت و مقدار پتاسیم خون به میزان اولیه خود برگشت ، باید شیر کامل یا بی چربی و روغن ذرت و نارگیل را اضافه کرد تا برای رشد ، انرژی کافی در دسترس باشد .

عفونت در بیماری کواشیورکور ، بسیار پیچیده و معمولا ناگهانی است . بنابراین ، درمانهای غذایی باید با اقدامات بهداشتی محیط همراه باشد . این کار گرچه برای بیمار بسیار اهمیت دارد ، اما برای سلامت کودک بعدی مهم تر است .

یکی از اقدامات موثر در پیشگیری کواشیورکور استفاده از رژیمی است که از نظر کیفیت پروتئین و کالری مناسب باشد . در مناطقی که مراتع کمتری دارد ، یا قیمت پروتئین حیوانی در حدی است که اکثر مردم نمی توانند از آنها استفاده کنند ، تامین پروتئین گیاهی به اندازه کافی عملی نیست .

بدتر شدن این وضع با ازدیاد جمعیت ارتباط دارد . ماهی یک منبع پروتئین حیوانی ارزان است ولی چون نگهداری آن در مناطق گرم دشوار است کمتر از آن استفاده می شود .

این روزها اقداماتی در حال انجام است تا بتوان از مواد گیاهی طبیعی ، یک غذای ارزان و خوشمزه تهیه کرد که دارای تعادل کافی آمینواسیدی باشد ، تا برای تکمیل غذاهایی که از غلات تهیه می گردد در رژیم غذایی کودکان از شیر گرفته شده ، بکار رود .

اکثر پروتئینهای غذایی از نظر تعادل آمینواسیدها ، با احتیاجات پستانداران متناسب نیستند ، از این رو دسترسی به چنین ترکیبی از پروتئین های گیاهی ، انگیزه بیشتر تحقیقات شده است .

انستیتو تغذیه پاناما و آمریکای مرکزی ، اقدامات موثری در این زمینه انجام داده اند . این موسسه موفق شده است که از 58% ذرت زمینی و خوشه ای ، 36% آرد پنبه دانه ، 3% مخمر تورولا ، 1% کلسیم کربنات و ویتامین مخلوطی تهیه کند .

این مخلوط که اینکاپارینا نام دارد ، برای تهیه یک نوشیدنی نسبتا کم حجم یا فرنی بکار می رود و با قیمت بسیار ارزان فروخته می شود .

اینکاپارینا ، ترکیب دقیق آمینواسیدهای مورد احتیاج برای رشد اطفال را تهیه می کند و کمبودهای مواد مغذی ویتامین A ، ریبوفلاوین ، کلسیم ، نیاسین و پتاسیم را که معمولا با کواشیورکور همراه است برطرف می سازد . در مناطق مانند لبنان و هندوستان ، ترکیبات دیگری از پروتئین برگ و حبوبات تهیه می شود که نتایج خوبی داشته است .

برای تقویت یا غنی کردن غلات با چند آمینواسید محدود کارهایی انجام شده است . مانند افزایش لیزین به گندم ، لیزین و ترئونین به برنج و لیزین ، ترئونین و میتونین به جو . این اقدام به شرطی عملی است که غلات در یم آسیاب مرکزی خرد شوند همچنین در این جریان ، فقط کیفیت پروتئین بهتر می شود و مشکل کمبود پروتئین و کالری حل   نمی گردد .

به علاوه فقط میتونین و لیزین دارای قیمت مناسبی هستند و می توان از نظر اقتصادی از آنها استفاده کرد . ضمنا ممکن است که با افزایش مقدار بسیار زیادی از آمینواسید محدود ، که در ترکیب آمینواسید عدم تعادل بوجود آید که از این نظر باید احتیاط کرد .

 سومین اقدام تکمیل غذاهای تهیه شده از غلات با مقدار کمی پروتئین حیوانی بوده است. افزایش 20% پودر شیر بدن چربی یا 10%  آرد ماهی به مخلوط ذرت و نخود یا به مخلوط ذرت، لوبیا و شیر، پروتئینی تولید می کند که از نظر ارزش غذایی با شیر برابر است. استفاده از پروتئنی های تغلیظ شده در محصولاتی که از غلات تهیه می شوند، اقدام امیدوار کننده ای بوده است.

 آرد ماهی هی کوچکی که ارزش تجاری ندارند به شرطی که چربی و بوی انها گرفته شود، غذای مناسبی است، زیرا دارای 85% پروتئین است. استفاده از گنجاله عصاره نارگیل، پنبه دانه و دیگر دانه های روغنی که غالب بی استفاده مانده و ارزان قیمت است احتمالا یک راه حل مناسب در مشکلات سوء تغذیه پروتئین می باشند. در تهیه این محصولات باید مراقب باشیم که سمومی را که به طور طبیعی وجود دارند یا ضمن تولید به وجود می آیند، از آن خارج کنیم.

متخصصان ژنتیک گیاهی موفق شده اند گونه اصلاح شده ای ذرت را که پروتئین ان ارزش غذایی زیادی دارند توسعه دهند. عرضه انواع گوناگون " برنج سحرآمیز" که سریعا رشد می کند و در برابر آفات گیاهی نیز مقاوم است، افزایش مقدار برنج موجود در آشیای جنوبی را نوید می دهد.

 اکثر شرکت های بزرگانی، برای افزایش مصرف پروتئین در کشورهای در حال توسعه، پتانسیل نوشیدنی هایی را که از لوبیای سویا تهیه می شوند، ارزیابی می کنند. مصرف جلبک، تکیاخته های میکروسکپی فراوان دریا، یا مواد پروتئینی تک یاخته ای که از رشد باکتری های  روی مشتقات نفتی، و دیگر منابع انرژی بوجود می آیند، در حال بررسی است.

برای تامین احتیاجات غذایی د رکشورهای در حال توسعه، غذا، علاوه بر داشتن پروتئین با ارزش بیولوژیکی بالا باید دارای ضوابط زیر باشد.

1-     در محل، قابل تهیه و تولید باشد.

2-     باید با فرهنگ غذایی ان محل مناسب باشد.

3-     نباید آنقدر گران باشد که مردم نتوانند ان را بخرند.

4-     در هوای گرم و مرطوب بتوان ان را برای مدتی طولانی نگه داری کرد.

5-     حمل و نقل ان آسان باشد.

از طرف دیگر اگر این غذاها زیاد مورد پسند توده مردم قرار گیرد مکن است غذای معتبری شود و به جای اینکه کودکان و زنان آبستن که انرژی مورد نیاز آنان بالا است از آن استفاده کنند، مورد استفاده افرادی قرار گیرد که در خانواده بیشتر مورد احترام هستند.

غذا در هر شکلی که مصرف شود نباید زیان بار ، یا دارای مواد سمی باشد، همچنین نباید به طور متداوم مانند غذاهای معمولی استفاده شود. غذاهای بسیار و یا ترکیباتی از آنها پیشنهاد شده است ولی در حال حاضر علاوه بر آرد ماهی مهم ترین آنها محصولاتی است که از لوبیا و شیر بدست می آید و ارزش پروتئین آن 25% است.

 آرد بادام زمینی، آرد کنجد، آرد پنبه دانه، کیک هایی که با روغن دانه های گوناگون تهیه می شوند و پروتئین نارگیل از مفیدترین غذاها هستند گرچه جلبک و مخمر بطور تئوری منابع خوبی فرض شده اند ولی سازگار بودن انها با ذائقه انسان هنوز ثابت نشده است و بقیه به دلیل نامعلوم بودن ارزش غذایی ، اقتصادی نبودن تولید انها، محدودیت تولیدشان از مواد خام و داشتن مواد سمی حذف شده اند


 
 
مهندسی صنایع غذایی چیست؟
نویسنده : گروه آموزشی حرفه وفن کردستان - ساعت ٩:٤۸ ‎ق.ظ روز شنبه ٩ بهمن ،۱۳۸٩
 

مجموعه علوم و صنایع کشاورزی که با عنوان مهندسی کشاورزی توسط داوطلبان گروههای آزمایشی علوم ریاضی و علوم تجربی انتخاب می شود، به علوم و صنایعی اطلاق می شود که طی آن مواد خام غذایی گیاهی و حیوانی، تولید، برداشت و فرآوری شده، برای مصرف آماده می گردد. رشد بی رویه جمعیت همراه با کاهش منابع غذایی، اهمیت به کارگیری روشهای علمی موثر برای افزایش تولید محصولات کشاورزی و دامی، بهبود کیفیت و کاهش ضایعات این محصولات را آشکار می سازد و دست یابی به این اهداف در قالب رشته های مهندسی کشاورزی ممکن و میسر است.
بدین سبب در آزمون سراسری، مجموعه مهندسی کشاورزی برای تربیت متخصصان این رشته در گرایشهای مختلف با مقاطع کارشناسی و کاردانی در نظر گرفته شده است.
1- علوم و صنایع غذایی
1-1) تعریف و هدف
این رشته در گذشته با نام مهندسی کشاورزی – صنایع فرآورده های کشاورزی در دانشگاههای کشور ارائه شده و از سال 1371 به طور رسمی به علوم و صنایع غذایی تغییر نام داده است. کلیه عملیاتی که پس از صید و برداشت محصولات زراعی و باغی و یا ذبح دام انجام شده و مواد خام را به ماده غذایی آماده مصرف تبدیل می کند، شامل روشهای نگه داری، فرآوری، بسته بندی و... زیر مجموعه این گرایش می باشند.
هدف از این رشته، تربیت نیروهای متخصصی است که بتوانند در زمینه هایی چون اجرای عملیات تبدیل مواد غذایی، نگه داری محصولات کشاورزی، کنترل کیفیت، کمک به طراحی و بهینه سازی خطوط تولید در کارخانه های مورد نظر فعالیت کرده هدایت، نظارت و مسوولیت فنی واحدهای تولید فرآورده های مختلف غذایی را بعهده گیرند.
1-2) اهمیت و جایگاه در جامعه
نیاز روز افزون جامعه به غذا و رشد بی رویه جمعیت و کاهش منابع غذایی، یکی از مهمترین مسائلی است که توجه دولتمردان، اندیشمندان و محققان را به خود معطوف داشته است. در این راستا، لزوم استفاده بهینه از منابع غذایی موجود و به کارگیری روشهای مطلوب نگه داری و جلوگیری از ضایعات بی رویه محصولات کشاورزی، تأمین منابع جدید غذایی، بسته بندی مناسب به منظور حفظ و بهبود کیفیت محصولات و ...، از جمله مواردی است که اهمیت آن بر هیچ کس پوشیده نیست.
علاوه بر این، رشد و توسعه جوامع و پیشرفت علوم و صنعت، سبب پیدایش عادات و سبک های نوین غذایی شده، به گونه ای که نیاز به تنوع محصولات و پیدایش فرآورده های جدید غذایی و کمک غذایی به شکل روز افزونی احساس می گردد. بدین سبب رابطه مستقیم رشته صنایع غذایی با سلامت مردم و توجه خاص دولت و مردم به کمیت و کیفیت غذایی جامعه و ایجاد کارخانجات جدید صنایع غذایی و ...، همگی دلایل بارزی هستند که اهمیت این رشته تحصیلی را نشان می دهند.
تواناییهای لازم برای داوطلبان این رشته و ادامه تحصیل در آن
برای کسب موفقیت در طی دوره تحصیلی و امکان ادامه تحصیل در این رشته، داوطلب باید از توان و دانش بالا در دروس شیمی و زیست شناسی و ریاضی برخوردار باشد. در ضمن از آن جا که زمینه اشتغال متخصصان این رشته بیشتر در کارخانجات اعم از آزمایشگاه و خط تولید است، داوطلب باید از توان جسمی مطلوب و نیز دقت کافی بهره مند باشد.
تواناییهای فارغ التحصیلان
فارغ التحصیلان رشته مهندسی علوم و صنایع غذایی پس از پایان تحصیلات، بسته به تواناییهای فردی و علمی خود، می توانند مسوولیتهای متفاوتی نظیر: مدیریت تولید کارخانجات لیت فنی، مسوولیت آزمایشگاهها، انجام فعالیت های تحقیقاتی برای بهبود کیفیت تولیدات غذایی، ساخت محصولات جدید، افزایش تولید، کاهش ضایعات، بسته بندی و ... ارائه مشاوره علمی به واحدهای تولیدی و فعالیتهای دیگر را بر عهده گیرند. بدیهی است که نقش متخصصان این رشته در جلوگیری از اتلاف سرمایه های ملی، با کاهش ضایعات کشاورزی از طریق تبدیل آنها به فرآورده های غذایی مطلوب و مورد تأیید استانداردهای جهانی و ارزآوری از طریق صادرات این محصولات بر هیچ کس پوشیده نیست.


 
 
ارتباط درس حرفه و فن با ایجاد انگیزه یادگیری در دانش آموزان
نویسنده : گروه آموزشی حرفه وفن کردستان - ساعت ٩:٤٤ ‎ق.ظ روز شنبه ٩ بهمن ،۱۳۸٩
 
چکیده: این درس هدفش آن است که دانش آموز جدا از سایر دروس با درسی برخورد کند که در آن بیشتر به عمل بپردازد . ما در حقیقت می خواهیم تفکر با انگشتان را به دانش آموز یاد دهیم تا دانش آموز با کارکردن خود و لمس کار بتواند به علائقی که در خود دارد، دست یابد . این درس از قالب تئوری جدا شده، تئوری که دارد ولی کمتر است، و در عمل بیشتر متجلی می شود. در حقیقت نظریه ی حاکم بر درس حرفه و فن گرایش دادن دانش آموز به عمل حرفه و فن است. شیوه تالیف برنامه درسی می تواند از یکسو قدرت تفکر را در یادگیرنده بارور سازد و از سوی دیگر او را به خمودگی فکر و انباشتن حافظه عادت دهد . بر این اساس است که دو نوع شیوه تالیف و تدوین در محتوای کتاب درسی و برنامه های آن خواهیم داشت , شیوه ارائه فعال و شیوه ارائه غیر فعال . شیوه فعال ارائه محتوا به اهمیت ساخت در آموزش موضوعات درسی توجه خاص دارد و این ساخت را زمانی قابل دستیابی می داند که فرد در جریان یادگیری فعالانه مشارکت داشته باشد .ولی شیوه غیر فعال عکس این حالت است. با توجه به موضوعاتی که بیان شد بهتر دیدم در رابطه با درس حرفه و فن و رابطه آن با یادگیری مطالبی را ذکر کنم . مقدمه : در واقع برای تبیین جایگاه هر درسی باید به برنامه درسی کشور مراجعه شود. چون وقتی درسی در مجموعه ی برنامه ی درسی کشور قرار می گیرد ، خود به خود جایگاهش مشخص می شود . در سالهای 45و 46 که ساختار نظام آموزشی کشور دگرگون شد، دوره ی راهنمایی تحصیلی نیز تأسیس شد که در ضمن آن ، با اهداف خاصی ، درس آموزش حرفه و فن در مجموعه ی درس ها قرار گرفت. این درس اهداف والا و مهمی را دنبال میکرده و هنوز هم می کند، اما متاسفانه به دلایل مختلف در طول سال ها تغییراتی در آن اتفاق افتاده که بیشتر ناشی از شرایط اجرا بوده است، ولی به هر حال این تغییرات موجب شده که راجع به جایگاه اصلی این درس در اجرا، تردید هایی به وجود آید.در حالی که این درس با سایر دروس هیچ تفاوتی ندارد و تنها درس کاربردی و علمی دوره ی راهنمایی است که شدیداً مورد نیاز دانش آموزان یازده تا چهارده ساله است . درس حرفه و فن دو هدف اساسی را دنبال می کند: هدف اول آشنایی و کسب اطلاع راجع به رشته های تحصیلی و مشاغل است و هدف دوم کسب مهارت عملی و فنی از طریق به دست گرفتن ابزار و وسایل و انجام کاری یا ساختن چیزی و ... نهایتاً می توان گفت این درس اهمیتی کمتر از سایر دروس ندارد . این درس در رشته های نظری ادامه ندارد و در ابتدایی هم به شکل تلفیق وجود دارد . در هر صورت ، درسی است با اهداف مشخص ، در کنار سایر دروس و با ارزش یکسان. ضرورت تحقیق: عالمی را گفتند عالم بی عمل به چه ماند گفت زنبور بی عسل. بر همه دانش آموزان روشن است که علوم و فنون بر دو اصل تئوری و عملی استوار است ونقصان در هر کدام از آنها باعث ویرانی بنای علم می شود. تا زمانی که پروژه های عملی که مکمل دروس تدریس شده می باشند در سطح مدارس اجرا نشوند بطور قطع باعث ایجاد اختلال در یادگیری و عدم درک کامل از مباحث درسی میشوند. با توجه به این مهم ضرورت تحقیق در رابطه با دروس عملی مانند حرفه و فن بیش از پیش آشکار می گردد. کاربرد درس حرفه و فن در یادگیری دانش آموز: اگر از یک معلم حرفه و فن در خصوص محتوا و هدف های این درس و تفاوت آن با سایر درسها در روش تدریس و ارزشیابی سوال کنید ، خواهید دید که به خوبی راجع به آن توضیح می دهد و مثالهای جالب و زیبایی از کارهای انجام داده و یا تجربیاتی که اندوخته است ، ارائه می دهد . اما نکته قابل تأمل ، نقص و کاستی هایی است که در مثال ها و نمونه فعالیتها دیده می شود که عمدتاً نمی توان از آنها چشم پوشی کرد. از جمله ، ساماندهی فعالیت یادگیری که از یک روش علمی دقیق پیروی نمی کند و یا سنجش که ظاهراً عملکردی است ، ولی با شیوه تدریس هم خوانی ندارد . از طریق دیگر غالباً هدف فعالیتهای تدریس و ارزشیابی مبهم است و به جای تأکید بر هدف اصلی ، بیش تر به هدفهای جنبی پرداخته می شود . مطالعه و بررسی این گونه موارد و نمونه های عینی ، اشکالات و ابهامات اشاره شده را کاهش می دهد و به معلمان حرفه و فن کمک می کند در استفاده از شیوه های تدریس و ارزشیابی ، دقیق تر عمل کنند. ضرورت انجام کارهای عملی درس حرفه و فن لازم به ذکر است درس حرفه و فن یک درس عملی و کتبی است به همین خاطر برای ارزشیابی دانش آموز طیبعتاً مشکلاتی به وجود می آید برای موارد نظری و کتبی صرفا با برگزاری یک امتحان روی ورقه مسئله حل است ولی در موارد عملی اینگونه نیست دانش آموزی که ذوق فعالیتهای عملی دارد انتظار دارد که از او امتحانی با توجه به اندوخته و اطلاعات عملی وی به عمل آیدو اگر اینگونه نشود یعنی اینکه دبیر بدون آزمون عملی نمره ی عملی برای دانش آموز قرار دهد مورد رضایت دانش آموز نیست اگر چه آن نمره بالا باشد حال اگر این روند ادامه یابد قطعا دانش آموزان برای این درس ارزش خاصی قائل نمی شوند که منجر به بی علاقگی دانش آموزان شده و استعدادهای آنان در این زمینه شکوفا نمی شود ودر نتیجه اهداف تعلیم و تربیت در این بخش معطل شده و از طرفی هر دبیری که مهارت لازم برای این در س را ندارد متقاضی تدریس حرفه و فن می شود . مسلم است که تدریس حرفه وفن به صورت نظری و انتزاعی بدون کارهای عملی کار خیلی سختی نیست و از عهده دبیر هر رشته ای بر می آید ولی نتیجه مطلوب را ندارد. البته تعدادی از همکاران عزیز نبودن کارگاه و ابزارها را دلیل انجام ندادن کارهای عملی عنوان می کنند . که من این دلیل را وارد نمی دانم چرا که آموزش هنر معلم است و به هر ترتیبی باید آن را در حد توان خود انجام دهد یک معلم نباید بگوید امکانات نیست . اگر امکانات بود انجام دهد اگر نبود نباید منتظر امکانات باشیم دقت کنیم که باید امکانات را به وجود آوریم حال من نمی دانم چگونه چرا که هر معلمی با استفاده از انواع توانا یی های خود این امر را می تواند انجام دهد. یادگیری مشارکتی و سنجش عملکرد و ارتباط آن با آموزش حرفه و فن: در کلاس های درس ، یکی از سه نوع محیط یادگیری رقابتی ، فردی و یا هم یاری ، توسط معلم به وجود میآید. هر کدام از این محیط ها نگرش خاصی نسبت به داشن آموزان و معلم ایجاد می کند و انتظارات خاصی درباره چگونگی یادگیری به وجود می آورد . در محیط رقابیتی دانش آموزان از خود می پرسند چه کسی را باید از میدان به در کنیم و چه کسی شاگرد اول خواهد شد .در محیط یادگیری انفرادی دانش آموز با خودش رقابت می کند و از داشن آموزان دیگر توقع کمک و حمایت ندارد .در محیط هم یاری داشن آموزان به جای این که معلم را مرجع اصلی بدانند به هم کلاسی های خود به عنوان مراجع مهم و با ارزش می نگرند. در محیط مشارکتی برای نجات همه تلاش می کنند ،وابستگی دانش آموزان به یکدیگر مثبت است ، فعالیت ها طوری سازمان دهی می شوند که دانش آموزان همه به هم وابسته اند و هیچ یک از اعضای گروه نمی تواند موفق شود مگر این که تمامی اعضا موفق شوند.. برنامه درسی آموزش حرفه و فن با توجه به هدف ها و محتوا ، شیوه سازماندهی آن بر اساس رویکرد فرایند محور با تاکید بر حل مسئله طراحی و برنامه ریزی شده است . از بین الگوهای تدریس ، الگوی ادگیری مشارکتی ، الگوی مناسبی برای تحقق هدف های این برنامه درسی و همچنین رشد و توسعه علاقه به یادگیری چگونه دانستن، چگونه انجام دادن ، چگونه بودن و زندگی با دیگران است. یادگیری مشارکتی روش های متفاوتی دارد که بیش ترین تاکید آن ها بر تعاملات اجتماعی بین دانش آموزان در قالب گرو های همیاری است و چگونه آموزی به جای مطلب آموزی ، واجد ارزش و اهمیت می شود . همچنین ترغیب داشن آموزان به فعالیت در گروه های کوچک به منظور کمک به یکدیگر در یادگیری مطالب، فصل مشترک تمامی روش هاست. روش های پنج گانه یادگیری مشارکتی: 1- طرح کارایی گروه 2- طرح تدوین اعضای گروه 3- طرح قضاوت عملکرد 4- طرح روش سازی طرز تلقی 5- طرح پژوهشی مشارکتی دو طرح اول در آموزش حرفه و فن از جمله رو شهای عمومی یادگیری مشارکتی هستند که می توان از آنها در تدریس اکثر موضوع های درسی در پایه های گوناگون استفاده کرد . از این دو روش می توان به صورت مجزا یا با هم برای فراگیری حقایق، اطلاعات ، اصول و قوانین استفاده کرد. و از روش روشن سازی طرز تلقی ، برای کشف این که آیا طرز تلقی داشن آموزان بر یک پایه محکم از حقایق ، اطلاعات و منطق استوار است یا نه، استفاده می شود. این طرح نیز کمک می کند که هر فرد عقاید متنوعی را بشنود و نکات مشابه و متفاوت با طرز تلقی های دیگران و دلایل آن ها را تشخیص دهد. و بالاخره طرح قضاوت عملکرد برای فراگیری مهارتهای عملی مانند: کارکردن با دستگاه ، نوشتن گزارش، ساخت وسیله، پخت غذا و شیرینی،طرح مفیدی است . نکته مهم در طرح قضاوت عملکرد این است که دانش آموزان خود معیار یک عملکرد را به روشنی تدوین می کنند ، بفهمند و به کار ببرند. استفاده از روش های کاربردی در آموزش های فنی و حرفه ای و تخصصی روش های آموزشی, بخشی از تکنولوژی آموزشی را تشکیل می دهد و از آنها می توان به عنوان ابزار تسهیل کننده برای یادگیری و تغییر در نگرش ها, بینش ها و ارزش های از پیش تعیین شده استفاده بهینه کرد. روش های آموزشی در تعامل عوامل موثر در امر آموزش, زمانی می تواند موثر باشد که اجزای آن یعنی یاد دهندگان, یادگیران, موضوع یادگیری, زمان و مکان یادگیری و منابع مالی, فیزیکی و انسانی برای یادگیری در ارتباط متقابل باشند. روش های آموزشی در جدول ها و نمودارها نشان داده شده اند؛ هر یک از آنها می تواند در ایجاد توانایی ها و مهارتهای شغلی مدیران و کارکنان مفید و سازنده باشد. نقش مربی, مدرس, و استاد در بهره گیری از این روش ها در برنامه های آموزشی به منظور مشارکت, همفکری, برخورد اندیشه و تفکر مدیران و کارکنان موجب می شود انگیزه فراگیری و مشارکت برای بحث در فراگیری به وجود آید. استفاده از روش های آموزشی در برنامه های آموزشی حرفه ای و تخصصی از طریق مربیان, مدرسان, و استادان در راستای تحقق هدف های آموزشی و ایجاد مهارتهای ادراکی رفتاری و فنی می تواند رشد و پرورش ذهنی, فکری, عاطفی و روحی مناسب را در فراگیران تغییر دهد و در آنها تحول ایجاد کند. یک روش تدریس جالب : پیشنهاد می شود: هم ردیف فعالیتهای "تحقیق کنید – بحث کنید – فکر کنید و یا بیشتر بدانید " فعالیتی تحت عنوان " تصویر را تفسیر کنید " همراه با تصاویر قابل تفسیر در راستای موضوع درس طراحی و در متن دروس حرفه وفن قرار دهید تا امکان ارتقاء سواد تصویری به مرور زمان برای فراگیران فراهم گردد ، برتری این فعالیت علاوه بر امکان یادگیری عمیق همراه با تجزیه و تحلیل مطالب ، موجبات تعمیم مطالب فرا گرفته به مطالب یاد نگرفته خواهد گردید و راهبردی مناسب برای رسیدن دانش آموز به مرحله ی خودآموزی را فراهم می آورد

 
 
انگیزش تحصیلی
نویسنده : گروه آموزشی حرفه وفن کردستان - ساعت ۱۱:۳۸ ‎ق.ظ روز شنبه ٢ بهمن ،۱۳۸٩
 

آیا تاکنون از خود سوال کرده‌اید که چرا بعضی‌ها انگیزش پیشرفت بالایی دارند و در رقابت با دیگران برای کسب موفقیت به سختی تلاش می‌کنند، در حالی که عده‌ای دیگر انگیزه‌ی چندانی برای پیشرفت ندارند و برای کسب موفقیت از خود تلاشی نشان نمی‌دهند؟؟؟

انگیزش تحصیلی چیست؟

کودکان به طور طبیعی با انگیزه‌ برای یادگیری متولد می‌شوند. دست زدن کودک به اشیاء، غذا خوردن بدون کمک به دیگران، راه رفتن و ... از جمله‌ی اولین انگیزش‌ها برای یادگیری است که بعدها پاسخگوی فعالیت‌های وابسته به مدرسه مانند خواندن و نوشتن است.

زمانیکه کودکان انگیزه‌‌ای‌ برای یادگیری ندارند، یعنی مانعی در راه انگیزش طبیعی آنها وجود دارد، احساس می‌کنند که به خوبی نمی‌توانند وظایف مربوط به مدرسه را انجام دهند و در نتیجه تلاش‌شان را متوقف می‌کنند، یا به اندازه‌ی کافی تلاش جدی خود نشان نمی دهند. این قبیل کودکان به راحتی سرخورده شده و از آنجا که تلاش‌شان را متوقف می‌کنند یادگیری آنها با موفقیت همراه نمی‌شود.

برخی عوامل اثرگذار بر یادگیری

مثل : یادنگرفتن، وجود مشکلاتی در خلق و خو با به تأخیر انداختن امور، فشارهای روانی و افسردگی یادگیری در مدرسه را سخت‌تر می‌کنند.

سه عامل ابتدایی در مدرسه ممکن است باعث انگیزش تحصیلی پایین در دانش‌آموزان شود:

1) کودکانی که والدین یا همسالان آنها، فکر می‌کنند مدرسه مهم نیست و اهمیت مدرسه را تشخیص نمی دهند و دائم این مسئله را در گوش کودک می‌خوانند.

2) رقابت در مدرسه، برای کودکانی که ممکن است هرگ بهترین نباشند. گرچه آنها می‌توانند مطالب آموزشی فراوانی یاد بگیرند. ولی موفقیت را تجربه نمی‌کنند. یا موفقیت آنها تشخیص داده نمی‌شود.

3) در برخی موارد، والدین انتظاراتی غیر واقع‌بینانه دارند که می‌تواند موجب مأیوس شدن فرزندانشان شود.

افزایش انگیزش تحصیلی

آموختن عادات ومطالعه صحیح و مفید و فراهم آوردن فرصت کسب موفقیت برای خود، دارای اهمیت فراوان است.

1) وقتی برای خود مقرراتی در درس خواندن یا تفریح کردن در نظر می‌گیرید در برابر خود، قاطع و منصف باشید.

2) برای مطالعه خود هدف کوتاه مدت درنظر بگیرید و در صورت رسیدن به آن هدف پاداش و در غیر این صورت خود را تنبیه کنید.

(مثلاً اگر فردا برنامه‌ی خود را به موقع انجام دادم، حق دارم نیم ساعت از اینترنت استفاده کنم. اگر 3 روز متوالی از برنامه‌ام عقب ماندم، یک هفته حق استفاده از اینترنت را نخواهم داشت)

3) تلاش کنید با اعضای خانواده روابط نزدیک و صمیمی داشته باشید، چون در هنگام درس خواندن به حمایت و کمک و آرامش نیاز خواهید داشت، سعی کنید در کنار خانواده‌ی خود، اوقات خوب و مرفهی داشته باشید.

4) سعی کنید خیلی خوب و دقیق و منطقی (به دور از حرف و سخن دیگران) به علایق، استعدادها و تواناییها و اهداف خود فکر کنید تا جایی که برای خودتان قانع کننده و آشکار باشد.

5) وقتی موفقیتی بدست می‌آورید هرچند هم کوچک باشد، معتقد باشید که در آن نتیجه‌ی سعی و تلاش شما بوده نه شانس و اتفاق....

6) شما برای کسب انرژی لازم برای رسیدن به یک هدف (قبولی در کنکور) باید انگیزه‌ی قوی داشته باشید.

انگیزه‌هم وقتی قوی می‌شود که درونی و خود جوش باشد نه بیرونی و با زور!

یعنی اینکه شما معتقد به ادامه تحصیل و داشتن زمینه‌ی شغلی مناسب باشید. نسبت به مطالعه، سطح سواد، موقعیت اجتماعی و .... احساس نیاز کنید، از خواندن مطالب مورد علاقه‌ی خود لذت ببرید و نسبت به عملکرد خود احساس رضایت داشته باشید. نه اینکه به خاطر ترس از حرف در و همسایه و فامیل، به خاطر اینکه پدر و مادرم از من خواستندو چنین انتظاری دارند، درس بخوانید. این دلایل شاید برای ایجاد انگیزه خوب باشند ولی برای پایدار نگه‌داشتن انگیزه به دلایل و عوامل بیرونی نیازمندیم.

(مثل کسانی که دائم می‌گویند: خوب این همه لیسانس بیکار اصلاً واسه چی آدم باید درس بخونه؟!

خوب چنین کسی هیچ اعتقادی به ذات ادامه تحصیل ندارد، تنها هدفش شغل بوده، که آنهم به خاطر دیدن چندین تجربه‌ی اتفاقی به سرعت زیر سوال رفته پس نمی‌توان از این شخص انتظار انگیزه‌ای بالا برای درس خواندن و قبولی داشته باشیم، مگر اینکه نگرش و دید خود را نسبت به مسائل تغییر دهد.)

نکاتی در زمینه‌ی افزایش یادگیری

1) شما باید با برنامه درس بخوانید، اگر برنامه‌ریزی زمان‌بندی شده برای خود نداشته باشید، هرچقدر هم که درس بخوانید و نمره‌ی خوب بگیرید، هیچگاه متوجه جایگاه خود نمی‌شوید.

2- متوجه نمی‌شوید در چه اوقاتی، چه درسی را بهتر می‌فهمید و یا می‌گیرید، متوجه نمی‌شوید چه زمانهایی را بی‌خود از دست داده‌اید.

اصلاً تشخیص نمی‌دهید که برای چه درسی چقدر باید وقت بگذارید و چه درسی را به چه روشی بخوانید. پس یک برنامه‌ریزی زمان‌بندی شده، هرچقدر که ساده باشد، خیلی چیزها را مشخص می‌کند.

2) سعی کنید مکانی که در آن درس می خوانید ساده و آرام (نه سکوت محض) حتی‌المقدور در منزل خودتان باشد، در غیر این‌صورت  می‌توانید از کتابخانه‌ی نزدیک محل سکونت خود استفاده کنید.

3) سعی کنید همیشه به کارهای مدرسه و درس خواندن اولویت دهید و بعد از انجام آنها به فعالیتهای دیگر (تماشای تلویزیون، استفاده از کامپیوتر، تفریح، مهمانی و ...) بپردازید.

برای تفریحات  خود هم برنامه زمان‌بندی شده داشته باشید.حتماً برایتان پیش‌ آمده که در طول روز 8 ساعت می‌خوابید و مثلاً 4 ساعت درس می‌خوانید، ولی هرچقدر فکر می‌کنید نمی‌دانید 12 ساعت بقیه را چکار کرده‌اید؟!!!

این همان وقت تلف شده است، شما چون نمی‌دانید در آن زمان طولانی چه کار خاصی انجام داده‌اید، پس به نظرتان می‌آید با اینکه هیچ تفریحی نداشتید باز هم نتوانستید درس بخوانید و ساعات مطالعه‌تان بسیار کم است ولی خسته‌اید و نتیجه مطلوبی هم نمی‌گیرد. چرا؟

چون برای آن 12 ساعت برنامه‌ای نبوده و خیلی راحت به هدر رفته بدون اینکه احساس کنید کار خاصی انجام داده‌اید. اما اگر دیروز برای این 12 ساعت برنامه می‌ریختید (10 تا 11 شب، استفاده از اینترنت- 1 تا 3 ظهر دیدن فیلم سینمایی کمدی- 5/5 تا 6 عصر حرف زدن با تلفن- 5/5 تا 9 شب کمک به مادر با شستن ظروف شام و...) آخر شب فردا با رضایت خاطر و بدون احساس بطالت، به کارهایتان نگاه می‌کردید.

اگر قبلاً مشکلاتی در زمینه‌ی پیشرفت تحصیل داشته‌اید:

1) درباره‌ی آن مشکل خوب فکر کنید و با معلمها ومشاورین و پدر و مادر خود، مشکل را در میان بگذارید تا بتوانید نقاط ضعف را شناسایی کنید و قبل از اینکه مزمنو کهنه شود، راه‌حلی برایشان پیدا کنید (مثلاً دوست نداشتن درس خاصی، احساس یاد نگرفتن درس خاصی، اضطراب امتحان، خوب درس نخواندن و ...)

2) در حین رفع نقاط ضعف، روی نقاط قوت و تواناییهای خود نیز تأکیدکنید و برای پروراندن آنها هم برنامه‌ریزی کنید. دانستن نقاط ضعف نباید باعث شود که شما کل تواناییهایتان را زیر سوال ببرید.

3) به تناسب پیشرفتها، پاداشهایی را برای خودتان در نظر بگیرید.

هرچند وقت یکبار به عنوان پاداش به کارهای بسیار مورد علاقه‌ای که برایتان لذت‌بخش است، بپرهیزید. مثلاً به خودتان قول بدهید که اگر یک هفته‌ی کامل از شنبه تا پنج‌شنبه برنامه‌اتان را به موقع به انجام برسانید و از برنامه عقب نیفتید، جمعه‌ی آن هفته را به کوه بروید.

4) عوامل مخل یادگیری را محدود کنید.

(زیاده‌روی در تماشای فیلم و تلویزیون، انجام بازی‌های کامپیوتری یا استفاده بیش از حد از اینترنت، بیرون رفتن از خانه به منظورهای مختلف و مکالمه‌ی بیش از حد با تلفن و خواب بیش از اندازه و ...)

5)ساعات مطالعه خود را کم‌کم (حتی اگر شده روزی 10 دقیقه) ولی پیوسته افزایش دهید. مثلاً یک روز 7 ساعت مفید درس نخوانید و 3 روز بعد روزی 2 ساعت، مگر اینکه اتفاق غیرمترقبه‌ای افتاده باشد.

چون 50% کارآیی مدت مطالعه بستگی به عادت مطالعاتی شما دارد.

6) از هدف‌هایی که نیازمند تلاش، ولی قابل دسترسی‌اند، استفاده کنید. برای خود هدفهای بسیار سطح بالا که امکان دسترسی به آنها بسیار مشکل یا غیرممکن است، در نظر نگیرید.

7) مراقب تأثیر مخرب رقابت بیش از حد باشید. به جای اینکه خود را با دیگران مقایسه کنید، همیشه خود را با دیروز خود مقایسه کنید.

8) برای خود علایق و یادگیری‌های جدید به وجود آوردید.چون لذت یادگیری‌های قبلی، یادگیری‌های آتی را تشویق می‌کند.